50/30/20 kuralı Türkiye'de işler mi? TÜİK verisiyle cevap

50/30/20, net gelirin yarısını ihtiyaçlara, %30'unu isteklere, %20'sini birikim ve borç ödemesine ayırmayı önerir. Basit, akılda kalıcı ve ABD orta sınıfı için yazılmış. Türkiye'de işleyip işlemediğini tahminle değil, TÜİK'in 2024 Hanehalkı Tüketim Harcaması verisiyle test edelim.

TÜİK 2024: tüketim nereye gidiyor

TÜİK'in 2 Haziran 2025'te yayımladığı bültene göre Türkiye genelinde hanehalkı tüketim harcamasının dağılımı:

Kaynak: TÜİK Hanehalkı Tüketim Harcaması 2024; "—" bültende o kırılım için verilmeyen değerdir. Paylar tüketim harcamasına göredir, gelire göre değil; birikim ve borç anapara ödemesi tüketim sayılmaz. Ulaştırma kalemi araç alımını da içerir; bu yüzden yüksek gelir grubunda büyüktür.

Kuralın üç varsayımı ve Türkiye'deki hali

1. İhtiyaçlar gelirin yarısına sığar. Yalnızca konut, ulaştırma ve gıda tüketimin %65,7'si. Faturalar, sağlık, eğitim ve giyim eklenince ihtiyaç payı daha da büyür. Tüketim gelirin tamamı olsa bile "%50 ihtiyaç" Türkiye ortalamasının altında kalır; en düşük gelirli %20 için konut ve gıda tek başına %63,6.

2. %30 istek payı var. Eğlence, spor ve kültür %2,3; lokanta ve giyim gibi karma kalemler bültenin özet tablosunda ayrı verilmemiştir, ama ihtiyaç payı %65'in üstündeyken istek payının %30'a ulaşması ortalama hane için mümkün değildir.

3. %20 birikim ve borç ödemesi aynı kutuda. Kredi kartı asgarisi dönen borcun %40'ıdır (BDDK); dönen borcu 100.000 ₺ olan bir hanenin yalnızca asgarisi 40.000 ₺'dir. Bir de yapılandırma taksiti, kredi taksiti eklenince "%20" çoğu borçlu hanede yalnızca zorunlu ödemeleri bile karşılamaz. Birikim sıfırda kalır.

Müteşebbis için ayrı not

Şahıs şirketi sahipleri ve serbest çalışanlar TÜİK'te "müteşebbis geliri olanlar" grubudur: konut %21,6, ulaştırma %26,4, gıda %18,4. Ulaştırmanın maaşlılardan (%23,0) yüksek olması araç ve işle ilgili ulaşım maliyetini yansıtır; "istek" değil işletme gideridir. Bu grupta bütçe kuralı gelir yüzdesiyle değil, taban gelirle kurulur: son 12 ayın en düşük üç ayının ortalaması.

İşleyen versiyon: yüzde değil sıra

Kuralın fikri doğru, yüzdeleri Türkiye'ye uymuyor. Borcu olan hane için sıra:

1. Zorunlu giderler — konut, gıda, ulaşım, faturalar, okul, sağlık. Son üç ayın gerçekleşeni.
2. Borç zorunlu ödemeleri — yapılandırma taksiti ilk (bozulma riski), kart asgarileri, kredi taksitleri.
3. 1 aylık zorunlu gider kadar yedek — bir kez, ayrı hesapta.
4. En pahalı borca ek ödeme — kalan her lira; KMH, kart dönen borcu, kredi sırasıyla.
5. Sabit, küçük bir istek payı — sıfır değil; sıfır olan bütçe iki ayda terk edilir. Tutarı gelirin yüzdesi olarak değil, lira olarak sabitleyin.

Borç bittiğinde 4. satır "birikim"e döner ve ancak o zaman %20 hedefi anlamlı olur. Borçsuz ve geliri ortalamanın üstünde bir hane için 50/30/20 hâlâ makul bir başlangıçtır; borçlu hane için yanlış yüzdelerle kendini başarısız hissettiren bir ölçüttür.

Kendi rakamlarınızla

Zorunlu giderleri, borç ödemelerini ve tek seferlik kalemleri ay ay yerleştirip hangi ayın sıkıştığını görmek için aylık bütçe / nakit akışı hesap makinesi; yedek fonun kaç ayda dolacağı için acil durum fonu hesap makinesi.

Gelecek uygulaması bütçeyi yüzdeyle değil takvimle kurar: zorunlu ödemeler, yedek ve ek borç ödemesi ay ay kasada görünür; "istek payı" da bir satırdır ve sıfırlanmaz.